Tevrat ve antik kaynaklarda geçen adıyla Arpaksad, geleneksel Batı merkezli tarihçilikte yalnızca Sami soy zincirinin bir parçası olarak değerlendirilmiştir. Ancak Prof. Dr. Firudin Celilov’un proto-Türk tarihi ve Avrasya etnogenezi üzerindeki araştırmaları, bu figürün arkasındaki tarihsel ve dilbilimsel gerçekleri farklı bir perspektifle ele almaktadır. Firudin Celilov’un kuramsal yaklaşımına göre Arpaksad adı, Ön Ön Asya ve Ön Kafkasya coğrafyasında iz bırakan Türk kökenli bir boyun ve onun liderinin unvanıdır.
Dilbilimsel Çözümleme: Arpaksad’dan Ərbək-şad’a
Firudin Cəlilov, toponim ve etnonimlerin tarih boyunca farklı dil aileleri tarafından fonetik değişime uğratıldığını vurgular. Semitik dillerin yapısı gereği sesli harf değişimleri ve kök uyarlamaları yaşanmış, öz biçimi Türk etimolojisine dayanan isimler Tevrat metinlerinde form değiştirmiştir.
Ərbək (Er-Beg / Er-Bey): “Yiğit bey”, “kahraman lider” anlamına gelen eski Türk unvan yapısı.
Şad: Eski Türk devlet teşkilatında hakan soyundan gelen komutanlara veya bölge idarecilerine verilen yüksek unvan.
Bu doğrultuda Arpaksad ismi, Eski Türkçe Ərbək-şad (Er-Beg Şad) unvanının Sami dillerindeki fonetik karşılığıdır.
Tarihsel ve Coğrafi Bağlam
Firudin Celilov’un araştırmalarında Ön Türklerin ana yurtlarından biri Ön Asya, Anadolu ve Kafkasya havzasıdır. Milattan önceki binyıllarda bu coğrafyada varlık gösteren boylar, Mezopotamya kültürleriyle doğrudan temas halinde olmuştur.
Ərbək-şad, Doğu Anadolu, Urmiye Gölü çevresi ve Güney Kafkasya hattında hüküm süren Er-er (veya Er-şad) boy birliğinin temsilcisidir. Bu dönemde bölgede bulunan proto-Türk unsurlar, tıpki Kuti, Lullubi ve Hurri bağlantılarında olduğu gibi, Mezopotamya’nın kuzey sınırlarında güçlü bir siyasi yapı oluşturmuştur.
Sonuç ve Önemi
Prof. Dr. Firudin Celilov’un ortaya koyduğu bu yaklaşım, klasik Doğu ve Doğu Akdeniz tarihçiliğindeki ezberleri sorgulamaktadır. Arpaksad isminin arkasındaki Ərbək-şad unvanı, Türklerin Orta Doğu ve Kafkasya’daki varlığının Milattan Önceki dönemlere dayandığını ve bölgedeki en eski siyasi-askeri unvanların Türk devlet geleneğiyle uyum gösterdiğini kanıtlayan önemli göstergelerden biridir.
Kaynak
Bu makale, Prof. Dr. Firudin Cəlilov’un proto-Türk tarihi, Ön Asya etnogenezi ve eski Türk etnonim/toponim incelemelerine dair temel eserlerinde yer alan görüşlerine dayanmaktadır. Firudin Celilov’un Tevrat’taki ve antik kaynaklardaki kişi/boy isimlerinin Türk fonetiği ve devlet teşkilatı unvanlarıyla (Ərbək/Er-Beg, Şad vb.) etimolojik analizini yaptığı başlıca kaynaklar şunlardır:
Cəlilov, Firudin. 9 Bitig: Azər Xalqının Etnogenezi (Bakı).
Cəlilov, Firudin. Prototürklər və Qədim Şərq / Doğudan Gelen Erler.
Cəlilov, Firudin. Kur-Araz Mədəniyyəti və Prototürk Etnosu.
Firudin Celilov bu eserlerinde, Ön Asya, Urmiye havzası ve Kafkasya bölgesindeki en eski boy isimlerinin ve unvanların Sami ve Grek kaynaklarına geçerken geçirdiği fonetik değişimleri (Arpaksad \rightarrow Ərbək-şad dönüşümü gibi) ayrıntılı biçimde ele almaktadır.
Hazırlayan Ulviyye Mardankızı
Yazar
